Από την Κρίση Ορίων στη Νευροβιολογική Προστασία της Μάθησης: Μια Αναγκαία Μεταρρύθμιση του Σχολείου

 

  Από την Κρίση Ορίων στη Νευροβιολογική Προστασία της Μάθησης:

Μια Αναγκαία Μεταρρύθμιση του Σχολείου 

 

Τα τελευταία χρόνια, το σχολικό περιβάλλον σε πολλές δυτικές κοινωνίες –και ιδίως στην Ελλάδα– βιώνει μια πολυεπίπεδη κρίση που δεν αφορά μόνο τις μαθησιακές επιδόσεις, αλλά κυρίως τη διάρρηξη των ορίων, της ευθύνης και της θεσμικής αυθεντίας. Η συζήτηση συχνά εγκλωβίζεται σε ιδεολογικές αντιπαραθέσεις περί «προοδευτισμού» και «αυστηρότητας», παραβλέποντας ένα κρίσιμο δεδομένο: η μάθηση είναι πρωτίστως βιολογική και νευροψυχολογική διαδικασία, η οποία απαιτεί σαφή όρια και αίσθηση ασφάλειας.

 

Η έννοια της πειθαρχίας έχει αδικηθεί, καθώς συχνά συγχέεται με την αυταρχικότητα. Ωστόσο, από αναπτυξιακή σκοπιά, η πειθαρχία λειτουργεί ως εξωτερικό πλαίσιο αυτορρύθμισης. Ο παιδικός και εφηβικός εγκέφαλος, με έναν ανώριμο ακόμη προμετωπιαίο φλοιό, δεν είναι σε θέση να διαχειριστεί αποτελεσματικά τις παρορμήσεις χωρίς σταθερά εξωτερικά όρια. Η απουσία συνεπειών δεν καλλιεργεί ελευθερία· καλλιεργεί νευροβιολογική αποδιοργάνωση και δυσκολία διαχείρισης της ματαίωσης στην ενήλικη ζωή.

 

Η νευροεπιστήμη της μάθησης είναι σαφής: η γνωστική επεξεργασία, η μνήμη εργασίας και η εκτελεστική λειτουργία καταρρέουν σε συνθήκες απειλής ή χρόνιου στρες. Σε περιβάλλοντα όπου επικρατεί βία, εκφοβισμός ή συνεχής διατάραξη, ενεργοποιείται η αμυγδαλή –το κέντρο επεξεργασίας φόβου– η οποία αναστέλλει τη λειτουργία του προμετωπιαίου φλοιού, δηλαδή του βασικού νευρωνικού υποστρώματος της μάθησης. Υπό αυτές τις συνθήκες, δεν αποτυγχάνει μόνο ο «παραβατικός» μαθητής· αποτυγχάνει ολόκληρη η τάξη.

 

Η άμεση απομάκρυνση του μαθητή που παραβιάζει σοβαρά το μαθησιακό πλαίσιο δεν αποτελεί τιμωρητικό μέτρο εκδίκησης, αλλά πράξη προστασίας της πλειοψηφίας. Παράλληλα, επιτρέπει στο ίδιο το παιδί να αντιμετωπίσει τις συνέπειες της συμπεριφοράς του σε ελεγχόμενο και παιδαγωγικό πλαίσιο, πριν αυτές επιβληθούν αργότερα με κοινωνικά ή νομικά επώδυνους τρόπους.

 

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η θεσμική προστασία του εκπαιδευτικού. Ένας δάσκαλος που λειτουργεί υπό τον φόβο καταγγελιών, διαπόμπευσης ή νομικής εμπλοκής δεν μπορεί να ασκήσει παιδαγωγικό ρόλο. Η αποδυνάμωση της εκπαιδευτικής αυθεντίας οδηγεί σε ένα σχολείο χωρίς κέντρο βάρους, όπου κυριαρχεί η σύγχυση ρόλων και η διάχυση ευθύνης.

 

Στην ψηφιακή εποχή, η σχολική βία δεν περιορίζεται στον φυσικό χώρο. Η διαδικτυακή διαπόμπευση και η ψηφιακή επιθετικότητα αφήνουν αποτυπώματα μακράς διάρκειας στη ψυχική υγεία των παιδιών και στη σχολική συνοχή. Η απουσία σαφών και καταγεγραμμένων συνεπειών ενισχύει την αίσθηση ατιμωρησίας και κανονικοποιεί τη βία.

 

Τέλος, καμία εκπαιδευτική μεταρρύθμιση δεν μπορεί να επιτύχει χωρίς τη συμμαχία της οικογένειας. Η γονεϊκή άρνηση ορίων ή η συστηματική δικαιολόγηση παραβατικών συμπεριφορών υπονομεύει κάθε παιδαγωγική προσπάθεια. Η ευθύνη της διαπαιδαγώγησης είναι συλλογική και απαιτεί σαφείς, αμοιβαία αποδεκτούς κανόνες.

 

Η επιστήμη προειδοποιεί: ο εγκέφαλος που αναπτύσσεται χωρίς όρια δεν προετοιμάζεται για ελευθερία, αλλά για σύγκρουση. Η αποκατάσταση της πειθαρχίας, της ασφάλειας και της θεσμικής σαφήνειας στο σχολείο δεν είναι οπισθοδρόμηση· είναι αναγκαία συνθήκη για μια υγιή, δημοκρατική και ψυχικά ανθεκτική κοινωνία.

 

  Πηγές: 

 

1. Immordino-Yang, M. H., Darling-Hammond, L., & Krone, C. (2019).  Nurturing nature: How brain development is inherently social and emotional . Teachers College Record.

2. McEwen, B. S., & Morrison, J. H. (2013).  The brain on stress: vulnerability and plasticity of the prefrontal cortex . Annual Review of Neuroscience.

3. OECD (2023).  Students’ well-being and school climate: Neuroscience and education insights . OECD Publishing.